باره حيوانات نگوييم ، و نگوييم كه حيوانات هم مانند انسان حشرى دارند ؟ مگر جز اين است كه خداى سبحان ، ملاك خوبى حشر و سعادت اخروى انسان را ، اين دانسته كه اعمالش با عدالت و تقوا منطبق باشد ، و ملاك بدى آن را اين دانسته ، كه اعمالش با ظلم و فجور تطبيق كند ؟ و مگر نفرموده : « أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ » « 1 » از اين بالاتر مگر نبودن حشر را مستلزم اين ندانسته است كه تمامى آسمانها و زمين و آنچه كه در آن دو است بازيچه و گزاف شود و مگر در آيه پيش از آن نفرموده : « وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ » « 2 » پس چرا حيوانات مانند انسان حشرى نداشته باشند ؟ . آيا به راستى حيوانات هم قيامتى دارند ؟ و آيا در پيشگاه خداى سبحان ، محشور مىشوند به همان نحوى كه انسان محشور مىشود ؟ و آيا اگر محشور مىشوند ، حشر آنها هم مانند حشر انسان است ؟ اعمال آنها هم به حساب درآمده و در ميزانى سنجيده شده آن گاه بر حسب تكاليفى كه در دنيا داشتند با دخول در بهشت پاداش يا با ورود در آتش كيفر مىبينند ؟ و آيا آنها نيز براى خود انبيايى دارند ، و در دنيا تكاليفشان به وسيله بعثت انبيايى به گوششان مىرسد ؟ و اگر چنين است آيا انبياى آنها از جنس خود آنها است ، و يا از جنس بشر است ؟ اينها همه سؤالاتى است كه در اين بحث به ذهن خواننده مىرسد ، و جواب يك يك آنها از آيات قرآنى استفاده مىشود : 1 - آيا حيوانات غير انسانى هم نظير انسان حشر دارند يا نه ؟ آيه * ( « ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ » ) * « 3 » متكفل جواب از اين سؤال است ، هم چنان كه آيه « وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ » « 4 » قريب به آن مضمون را افاده مىكند ، بلكه از آيات بسيار ديگرى استفاده مىشود كه نه تنها انسان و حيوانات محشور مىشوند ، بلكه آسمانها و زمين و آفتاب و ماه و ستارگان و جن و سنگها و بتها و ساير شركائى كه مردم آنها را پرستش مىكنند و حتى طلا و نقره اى كه اندوخته شده و در راه خدا انفاق نگرديده همه محشور خواهند شد ، و با آن طلا و نقره

--> ( 1 ) آيا ما كسانى را كه ايمان آورده و عمل صالح كرده‌اند ، همانند كسانى كه در زمين افساد مىكنند قرار مىدهيم ؟ و يا پرهيزكاران و تبه كاران را به يك چوب مىرانيم . سوره ص آيه 28 ( 2 ) و ما آسمان و زمين را و آنچه را كه در بين آن دو است به باطل نيافريديم ، اين خيالى است كه كفار پيش خود كردند ، پس واى بر كسانى كه كفر ورزيدند از آتش ( جهنم ) . سوره ص آيه 27 ( 3 ) سپس همه آن حيوانات به سوى پروردگار خود محشور مىشوند . سوره انعام آيه 28 ( 4 ) و به ياد آر آن روزى را كه وحوش محشور مىشوند . سوره كورت آيه 5